Z ostatniej chwili
- 29 września 2026
Susza rolnicza coraz rzadziej jest problemem dotyczącym wyłącznie pojedynczego wyjątkowo suchego roku. Długie okresy bez opadów, wysokie temperatury i szybkie przesychanie gleby mogą pojawiać się w różnych fazach rozwoju roślin, powodując straty nawet wtedy, gdy roczna suma opadów na pierwszy rzut oka nie wygląda wyjątkowo nisko. Sezon 2026 dobrze pokazuje skalę problemu. Według aktualizacji Systemu Monitoringu Suszy Rolniczej IUNG-PIB z 14 września zagrożenie suszą stwierdzano w ciągu sezonu między innymi dla zbóż ozimych i jarych, kukurydzy, ziemniaków, roślin strączkowych, krzewów owocowych, warzyw gruntowych, buraków cukrowych i chmielu. W przypadku zbóż jarych warunki suszy wystąpiły w 1623 gminach, czyli około 65% wszystkich gmin w Polsce.
Dla rolnika samo stwierdzenie, że pole jest suche i plon będzie niższy, nie wystarcza jednak do formalnego oszacowania szkody. System pomocy opiera się na określonych procedurach, danych z monitoringu IUNG oraz elektronicznym wniosku składanym przez publiczną aplikację. Równolegle warto samodzielnie dokumentować rzeczywiste skutki suszy, ponieważ takie informacje są potrzebne zarówno przy ocenie ekonomicznej gospodarstwa, jak i planowaniu kolejnego sezonu. Dobrze przeprowadzona analiza nie powinna kończyć się na ustaleniu procentu straty. Powinna odpowiedzieć również na pytanie, dlaczego określone działki ucierpiały bardziej niż inne i jakie inwestycje lub zmiany agrotechniczne mogą ograniczyć podobne problemy w przyszłości.
Susza rolnicza w rozumieniu przepisów nie jest definiowana wyłącznie poprzez brak deszczu albo widoczne więdnięcie roślin. Podstawą jest klimatyczny bilans wodny, czyli różnica pomiędzy dopływem wody z opadów a jej stratami wynikającymi między innymi z parowania. System Monitoringu Suszy Rolniczej prowadzony przez IUNG-PIB analizuje kolejne sześciodekadowe okresy od 21 marca do 30 września oraz uwzględnia rodzaj uprawy i kategorię gleby. Suszę stwierdza się, gdy wartości klimatycznego bilansu wodnego spadają poniżej progów określonych dla konkretnych roślin i gleb. Dlatego w tej samej gminie susza może zostać wykazana dla jednej grupy upraw, podczas gdy dla innej nie zostanie jeszcze stwierdzona.
Rolnik powinien więc regularnie sprawdzać mapy oraz tabele publikowane w SMSR, a nie czekać wyłącznie na komunikaty medialne dotyczące całego województwa. System pozwala analizować zagrożenie dla konkretnych upraw i obszarów, a kolejne raporty pojawiają się wraz z rozwojem sezonu. Jest to ważne również przy składaniu wniosku, ponieważ aplikację można uzupełniać o kolejne uprawy objęte suszą aż do momentu ostatecznego podpisania dokumentu. W 2026 roku IUNG wskazywał przykładowo, że w przypadku zbóż jarych susza została stwierdzona we wszystkich gminach województw kujawsko-pomorskiego i mazowieckiego, ale jej rzeczywisty zasięg powierzchniowy zależał również od kategorii gleb. Sam fakt wystąpienia suszy w gminie nie oznacza więc identycznego poziomu straty na każdym gospodarstwie.
Pierwszym krokiem powinno być porównanie oczekiwanego lub rzeczywistego plonu z poziomem uzyskiwanym w gospodarstwie w normalnych latach. Nie warto opierać się wyłącznie na subiektywnym wrażeniu, że rośliny wyglądają gorzej. Pomocne są własne zestawienia plonów z poprzednich sezonów, dane z ewidencji sprzedaży, dokumentacja magazynowa, wyniki ważenia ziarna oraz informacje z kombajnu wyposażonego w system pomiaru plonu. Jeżeli część działki ucierpiała wyraźnie mocniej, dobrze jest dokumentować ją oddzielnie. Fotografie wykonywane z tego samego miejsca w kolejnych tygodniach, zdjęcia z drona czy dane satelitarne nie zastępują oficjalnego oszacowania, ale mogą tworzyć bardzo wartościową dokumentację pokazującą przebieg szkody.
Warto również porównywać działki między sobą. Jeżeli na jednej glebie spadek plonu wyniósł kilkanaście procent, a na sąsiednim polu połowę, przyczyną nie musi być wyłącznie różnica w opadach. Znaczenie mogą mieć klasa i struktura gleby, zawartość próchnicy, termin siewu, dobór odmiany, wcześniejsza uprawa, zagęszczenie podglebia czy sposób wykonania zabiegów. Takie informacje są szczególnie cenne po żniwach. Pozwalają stworzyć mapę miejsc najbardziej podatnych na suszę i oddzielić problem pogodowy od problemów wynikających z właściwości stanowiska. Dokumentacja fotograficzna szkód może zostać dołączona również w procedurze zgłaszania suszy, chociaż portal gov.pl wskazuje, że nie jest ona obowiązkowym warunkiem złożenia elektronicznego wniosku.
W 2026 roku aplikacja „Zgłoś szkodę rolniczą” została uruchomiona 2 lipca. Wniosek może złożyć producent rolny posiadający Profil Zaufany i spełniający wymagania związane z wnioskiem o płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. Ministerstwo Rolnictwa wskazuje termin do 15 października roku, w którym wystąpiła susza. Podstawowe dane o gospodarstwie są powiązane z informacjami znajdującymi się w systemach administracji, dlatego bardzo ważna jest zgodność zgłaszanych powierzchni i upraw z wcześniej deklarowanymi danymi. Wniosku o oszacowanie szkód suszowych nie składa się jako zwykłego papierowego formularza w urzędzie gminy - podstawowym narzędziem jest publiczna aplikacja elektroniczna.
Jedna z najważniejszych zasad dotyczy momentu podpisania dokumentu. Do czasu potwierdzenia ostatniego zgłoszenia Profilem Zaufanym rolnik może wielokrotnie wracać do wniosku, uzupełniać straty w kolejnych uprawach i poprawiać dane. Jest to istotne, ponieważ susza może zostać stwierdzona dla poszczególnych gatunków w różnych okresach sezonu. Po podpisaniu i wysłaniu wniosku nie można jednak wrócić do jego zwykłej edycji ani dopisywać kolejnych szkód. Dlatego nie warto podpisywać formularza pochopnie tylko dlatego, że pierwsza uprawa została już objęta monitoringiem. Przed wysłaniem należy sprawdzić wszystkie działki, uprawy, powierzchnie oraz pozostałe informacje wymagane przez aplikację. Dopiero podpisanie kompletnego wniosku rozpoczyna proces generowania kalkulacji albo protokołu.
Po przeliczeniu danych aplikacja może wygenerować dwa różne dokumenty. Jeżeli oszacowane szkody nie przekraczają 30% średniej rocznej produkcji rolnej gospodarstwa, sporządzana jest kalkulacja. Jeżeli szkody przekraczają 30%, generowany jest protokół oszacowania szkód. To ważne rozróżnienie, ponieważ właśnie poziom strat w całym gospodarstwie, a nie tylko spektakularne zniszczenie jednej działki, może decydować o rodzaju otrzymanego dokumentu oraz możliwości korzystania z określonych instrumentów wsparcia. Gospodarstwo posiadające kilka rodzajów produkcji może więc znaleźć się poniżej progu 30% nawet wtedy, gdy konkretna uprawa na części areału została bardzo poważnie uszkodzona.
Z tego powodu własne obliczenie straty na pojedynczym polu nie powinno być utożsamiane z procentową stratą wykazaną później dla całego gospodarstwa. System wykorzystuje informacje dotyczące produkcji rolnej i na tej podstawie określa poziom szkody. Protokół lub kalkulacja zawierają między innymi dane dotyczące strat w produkcji roślinnej oraz całkowitej wysokości oszacowanych szkód. Dokumentacja może następnie służyć do ubiegania się o określone formy pomocy uruchamiane na podstawie odrębnych programów. Samo uzyskanie protokołu nie oznacza natomiast automatycznego wypłacenia konkretnej kwoty. Warunki pomocy, terminy naborów, stawki oraz wymagane dokumenty są ustalane oddzielnie dla konkretnych instrumentów uruchamianych przez administrację.
W systemie funkcjonują również komisje powoływane przez wojewodów, które mogą uczestniczyć w szacowaniu szkód w gospodarstwach. Nie należy jednak traktować wizyty komisji jako zamiennika elektronicznego wniosku składanego przez producenta rolnego. Ministerstwo utrzymuje zarówno panel przeznaczony dla rolników, jak i panel komisji, a procedura zgłaszania suszy opiera się na aplikacji publicznej. Dlatego rolnik, który chce prawidłowo przejść proces szacowania szkód suszowych, powinien przede wszystkim pilnować własnego zgłoszenia elektronicznego. Dane komisji mogą uzupełniać system, ale nie zwalniają producenta z wykonania czynności wymaganych po jego stronie.
Jeżeli gospodarstwo ucierpiało również na skutek innych zjawisk, sytuacja może wyglądać inaczej. Grad, huragan, deszcz nawalny, powódź czy przymrozki wiosenne są objęte odrębnymi procedurami szacowania szkód. MRiRW opublikowało w maju 2026 roku aktualne formularze wykorzystywane przez komisje przy takich zdarzeniach, obejmujące szkody w produkcji roślinnej, zwierzęcej i środkach trwałych. Dlatego warto prawidłowo identyfikować przyczynę straty. Zniszczona plantacja po okresie braku opadów i plantacja uszkodzona przez grad mogą wyglądać równie dramatycznie pod względem ekonomicznym, ale sposób dokumentowania i dalsza procedura nie muszą być takie same.
Jednym z najtańszych magazynów wody dostępnych gospodarstwu jest sama gleba. Jej zdolność retencyjna zależy od składu, struktury, zagęszczenia oraz zawartości materii organicznej. Gleba o dobrej strukturze przyjmuje większą część intensywnego opadu i zatrzymuje ją w profilu, podczas gdy powierzchnia zdegradowana, zbita albo pozbawiona okrywy może szybko tracić wodę przez spływ i parowanie. Wody Polskie wskazują zwiększanie retencji glebowej jako jeden z podstawowych sposobów ograniczania skutków suszy w rolnictwie. Znaczenie mają między innymi odpowiednio dobrane zabiegi agrotechniczne, poprawa struktury gleby oraz prawidłowo funkcjonująca melioracja, która powinna nie tylko odprowadzać nadmiar wody, lecz w odpowiednich warunkach pomagać ją również zatrzymywać.
Szczególnie ważne staje się zwiększanie zawartości materii organicznej. Można to osiągać poprzez właściwe wykorzystanie nawozów organicznych, pozostawianie resztek pożniwnych, stosowanie międzyplonów oraz takie prowadzenie uprawy, które ogranicza nadmierną mineralizację gleby. Wody Polskie zwracają również uwagę na ograniczanie tradycyjnej intensywnej orki w odpowiednich warunkach, stosowanie poplonów, ochronę gleby przed erozją oraz utrzymywanie elementów krajobrazu takich jak miedze i zadrzewienia śródpolne. Nie istnieje jednak jedna metoda odpowiednia dla każdego stanowiska. Ciężka gleba z problemem zastoin wodnych wymaga innego podejścia niż lekkie piaski. Dlatego po sezonie suszowym warto przeprowadzić analizę struktury i zasobności gleby oraz sprawdzić, czy problemem nie jest również podeszwa płużna lub inne zagęszczenie ograniczające rozwój systemu korzeniowego.
Wiele gospodarstw przez dziesięciolecia traktowało meliorację głównie jako sposób szybkiego usuwania nadmiaru wody. Przy coraz bardziej nieregularnym rozkładzie opadów takie podejście bywa niewystarczające. Intensywny deszcz może pojawić się po wielu tygodniach suszy, a jeżeli woda zostanie szybko odprowadzona do rowów i cieków, gospodarstwo traci zasób, który może być potrzebny kilka tygodni później. Dlatego coraz większe znaczenie ma melioracja dwufunkcyjna, możliwość okresowego piętrzenia wody, zachowanie oczek wodnych, zbiorników i terenów podmokłych oraz inne formy małej retencji. Wody Polskie wskazują, że skuteczne ograniczanie suszy wymaga zatrzymywania wody możliwie blisko miejsca, w którym spadła, oraz ograniczania jej szybkiego odpływu z krajobrazu.
Nie oznacza to jednak, że każdy rów powinien zostać samodzielnie przegrodzony, a każde zagłębienie terenu zamienione w zbiornik. Urządzenia wodne i zmiany sposobu gospodarowania wodą mogą wymagać odpowiednich uzgodnień lub procedur wynikających z Prawa wodnego. Planowanie retencji powinno więc rozpoczynać się od analizy całego gospodarstwa: kierunku spływu wody, położenia rowów, ukształtowania terenu, rodzaju gleby i miejsc, w których woda naturalnie się gromadzi. W lipcu 2026 roku podczas prac nad odpornością klimatyczną rolnictwa eksperci IUNG i uczestnicy grupy roboczej MRiRW wskazywali zwiększanie retencji, modernizację systemów melioracyjnych oraz poprawę jakości gleb jako kluczowe kierunki adaptacji gospodarstw do coraz częstszych susz.
Nawadnianie może znacząco ograniczyć straty, ale powinno być ostatnim elementem dobrze zaprojektowanej gospodarki wodnej, a nie rozwiązaniem zastępującym retencję i prawidłową agrotechnikę. Najpierw warto zatrzymać możliwie dużo naturalnego opadu w profilu glebowym, a dopiero później uzupełniać niedobory wodą z dodatkowego źródła. W przeciwnym razie gospodarstwo może zużywać bardzo duże ilości wody tylko po to, aby część szybko odpłynęła lub wyparowała. Ekonomika nawadniania zależy również od rodzaju uprawy. W produkcji warzywniczej, sadowniczej czy nasiennej nawet kosztowny system może być uzasadniony wartością zabezpieczonego plonu. Przy niektórych niskomarżowych uprawach polowych rachunek może wyglądać zupełnie inaczej.
Coraz większe znaczenie będzie miało także nawadnianie precyzyjne. Czujniki wilgotności gleby, lokalne stacje pogodowe, dane satelitarne i sterowanie sekcjami pozwalają dostarczać wodę wtedy, gdy rzeczywiście jest potrzebna, zamiast podlewać według stałego kalendarza. Przed wykonaniem inwestycji trzeba określić również dostępność źródła wody, jego wydajność w okresie suszy, wymagania prawne oraz koszt energii potrzebnej do pompowania. Nie zawsze rozwiązaniem będzie więc duża deszczownia. W części gospodarstw bardziej efektywne mogą być instalacje kroplowe, nawodnienia wybranych najbardziej wartościowych pól albo stworzenie zbiornika pozwalającego gromadzić wodę poza okresem największego zapotrzebowania. Najważniejsze jest policzenie kosztu zabezpieczenia jednej tony lub hektara plonu, a nie samo posiadanie systemu nawadniającego.
Przygotowanie do kolejnych suchych sezonów nie powinno ograniczać się wyłącznie do inwestycji technicznych. Istotnym narzędziem zarządzania ryzykiem jest również zróżnicowanie produkcji. Jeżeli niemal cały areał zajmuje jedna roślina o wysokim zapotrzebowaniu na wodę w podobnym okresie, kilkutygodniowa susza przypadająca na krytyczną fazę rozwoju może obniżyć wynik finansowy całego gospodarstwa. Zróżnicowanie gatunków, odmian i terminów siewu nie likwiduje ryzyka pogodowego, ale może ograniczyć jego koncentrację. Dobór powinien uwzględniać lokalne gleby i doświadczenia z poprzednich lat. Pole regularnie przesychające w czerwcu może wymagać zupełnie innej strategii niż cięższa gleba posiadająca dobrą zdolność magazynowania wody.
Dobrą praktyką jest prowadzenie własnej historii plonowania poszczególnych działek i porównywanie jej z przebiegiem pogody. Po kilku latach można zauważyć, które pola pozostają stabilne, a które tracą dużą część potencjału już przy krótkotrwałym deficycie wody. Takie informacje pomagają lepiej dobierać odmiany, planować inwestycje retencyjne i zdecydować, gdzie ewentualne nawadnianie przyniesie największy zwrot. Uzupełnieniem zarządzania ryzykiem pozostają ubezpieczenia upraw. Nie zapobiegają one suszy, ale mogą ograniczyć skutki finansowe ekstremalnego sezonu. Warto jednak dokładnie analizować zakres ochrony, sumę ubezpieczenia, udział własny oraz warunki wypłaty świadczenia, ponieważ poszczególne produkty nie zapewniają identycznego poziomu zabezpieczenia.
Najgorszym momentem na rozpoczęcie przygotowań do suszy jest chwila, w której rośliny zaczynają już zasychać. Po żniwach warto podsumować sezon działka po działce i stworzyć mapę problemów. Należy sprawdzić wielkość uzyskanych plonów, porównać je z poprzednimi latami, przeanalizować przebieg opadów i ustalić, gdzie straty były największe. Następnie można ocenić strukturę gleby, zawartość materii organicznej, stan melioracji i możliwość zatrzymania wody. Dopiero na tej podstawie należy wybierać rozwiązania - od zmian w płodozmianie i agrotechnice, przez międzyplony oraz poprawę retencji glebowej, aż po przebudowę urządzeń wodnych czy instalację systemu nawadniania. Takie podejście pozwala kierować pieniądze dokładnie tam, gdzie prawdopodobieństwo uzyskania efektu jest największe.
Równolegle trzeba uporządkować dokumentację finansową i urzędową. Protokół albo kalkulacja z aplikacji powinny zostać zachowane razem z dokumentami dotyczącymi plonów, ubezpieczeń i ewentualnej pomocy. W 2026 roku samo zgłoszenie suszy nie oznacza automatycznej wypłaty rekompensaty - protokół może być dokumentem wymaganym przy programach pomocy uruchamianych odrębnymi decyzjami, na przykład przy określonych instrumentach wsparcia lub preferencyjnym kredycie na wznowienie produkcji. Najlepszą strategią pozostaje jednak stopniowe zmniejszanie podatności gospodarstwa na niedobory wody. Suszy nie da się wyeliminować, ale można sprawić, że ten sam okres bez opadów spowoduje znacznie mniejszą utratę plonu i znacznie mniejsze zachwianie płynności finansowej gospodarstwa.
